Медициналық және зертханалық тәжірибедегі биологиялық қауіпсіздік
Медициналық ұйымдар мен микробиологиялық зертханаларда патогенді биологиялық агенттермен (ПБА) жұмыс істеу барысында қызметкерлердің денсаулығын қорғау және қоршаған ортаға қауіп төндірмеу мақсатында биологиялық қауіпсіздік жүйесі енгізіледі. Бұл жүйе қауіпті биологиялық факторлардың әсерінен халықты сақтауға және туындайтын қатерлердің алдын алуға бағытталған. Қазақстан Республикасы Денсаулық сақтау министрінің 2022 жылғы 5 қазандағы № ҚР ДСМ-110 бұйрығымен бекітілген Биологиялық тәуекелдерді басқару әдістемесі санитариялық-эпидемиологиялық саламаттылық саласындағы биологиялық тәуекелдерді бағалау мен төмендетудің нақты нормативтік негізін құрайды.
Патогенді биологиялық агенттердің патогендігі бойынша жіктелуі
Биологиялық тәуекелдерді градациялаудың басты критерийі патогенді биологиялық агенттердің патогендігі мен қауіптілік дәрежесі болып табылады. Қолданыстағы әдістеме бойынша микроорганизмдер 4 негізгі топқа бөлінеді:
- Патогендігі I топ: адамдардың және (немесе) жануарлардың өлім-жітім деңгейі жоғары аса қауіпті инфекциялық ауруларын тудыратын, инфекция жұқтырылған организмнен сау организмге жеңіл таралатын, оларға қатысты тиімді вакциналар мен емдеу құралдары жоқ агенттер.
- Патогендігі II топ: адамдардың немесе жануарлардың ауруларын тудыратын, жеңіл таралатын, бірақ емдеу мен профилактиканың, соның ішінде вакциналардың тиімді тәсілдері бар патогендер. Бұл топ аса қауіпті, сондай-ақ қарапайым инфекциялық және паразиттік ауруларды тудыратын агенттерге жіктеледі.
- Патогендігі III топ: адамдар мен жануарларда ауру тудыратын не өсімдіктерге елеулі зиян келтіретін, бірақ организмнен организмге барынша аз таралуымен ерекшеленетін және емдеу-профилактика құралдары бар патогендер. Сонымен қатар, II топтағы патогендердің әлсіреген (аттенуирленген) штаммдары осы III топқа жатқызылады.
- Патогендігі IV топ: инфекциялық не паразиттік аурулар қоздыратын, алайда жұқтырылған организмнен сау организмге таралмайтын, тиімді емдеу мен сақтану жолдары бар агенттер. III топтың әлсіреген штаммдары осы IV топқа өтеді.
Зертханалардың қауіпсіздік деңгейі және оқшаулау талаптары
Зертханалар жұмыс істейтін патогендер тобына қарай төрт биологиялық тәуекел деңгейіне бөлініп, әрқайсысына нақты инженерлік және жұмыс режімі талаптары қойылады:
- Бірінші деңгей: Патогендігі III және IV топтармен жұмыс істеуге арналған; ғимараттың барлық үй-жайларынан бөлек оқшаулау міндетті емес, тиісті микробиологиялық зерттеу әдістері мен рәсімдері орындалады.
- Екінші деңгей: Инфекциялық немесе паразиттік аурулар тудыратын патогендігі II топпен жұмыс жүргізіледі; үй-жайларды толық оқшаулау міндеттелмейді, зерттеу рәсімдеріне қоса қорғаныш киімі мен биологиялық қауіптілікті белгілеу қолданылады.
- Үшінші деңгей: Аэрогенді жолмен берілетіндерден басқа І топ патогендері және аса қауіпті аурулар тудыратын ІІ топ агенттерімен жұмыс істеледі; зертхана басқа бөлмелерден толық оқшауланады, басқарылатын желдеткіш жүйесі, арнайы киім және шектеулі қолжетімділік режімі талап етіледі.
- Төртінші деңгей: Аэрогенді таралатын, емі мен алдын алу шаралары жоқ немесе белгісіз қауіпті І топ патогендерімен жұмыс істеуге арналған; зертхананы толық оқшаулаумен қатар кіреберіс бокстар, шығу кезіндегі себезгілер мен арнайы сұйық суағарлар жүйесі қарастырылады.
Биологиялық тәуекелдерді ішкі бағалау тәртібі мен критерийлері
Зертханаларда биологиялық тәуекелдерді ішкі бағалау жоспарлы түрде жылына бір рет өткізіледі. Бұдан бөлек, тәуекелі бұрын бағаланбаған агенттермен жұмыс басталғанда, жаңа жабдық пен әдістеме іске қосылғанда немесе үй-жайлар қайта жоспарланған кезде жоспардан тыс ішкі бағалау жүргізілуі міндетті. Бағалау субъект басшысының ұйымдастыруымен, зертхананың әртүрлі процестерін қамтитын кемінде бес қызметкерден құралған топ арқылы жүзеге асады.
Ішкі бағалау алгоритмі қауіпті сәйкестендіру, тәуекелді сандық және сапалық бағалау, стратегия әзірлеу, төмендету шараларын таңдау және нәтижесін талдаудан тұрады. Сәйкестендіру кезінде агенттің инфекциялық дозасы, таралу қабілеті, инкубациялық кезеңі, төзімділігі, сондай-ақ аэрозоль түзетін манипуляциялар мен медициналық қалдықтарды кәдеге жарату рәсімдері ескеріледі. Егер талдау қорытындысы бойынша тәуекел деңгейі жол берілмейтін жоғары болып шықса, тиісті қорғау шаралары толық бекітілгенге дейін ПБА-мен жұмыс дереу тоқтатылуы тиіс.
